“Ez dago konfiantzarik ez gazteengan ez emakumeengan”

Bilboko Martzana kalean egin dugu hitzordua Sara Fantova (Bilbo, 1993) zinema zuzendariarekin. Paseo txiki bat eman dugu bertatik, elkarrizketa egin ahal izateko toki egoki baten bila. Bidean hainbat geldiune egin ditugu, argazkiak ateratzeko. Argazki bakoitzak bere esangura du. Izan ere, Bilboko itsasadarra zeharkatzen duen inguru horretan grabatu zen Jone, batzuetan, Sara Fantova zuzendariaren bakarkako lehen film luzea. Geldialdi bakoitzak filmaren inguruan hitz egiteko aukera ematen du: Bilbon bizi den 20 urteko Joneren bizitzaz, zaintzaz, maitasunaz, heriotzaz, Aste Nagusiaz, lagunen sareen garrantziaz. Bizitzaz, azken finean.

Arrakasta handia lortu du ‘Jone, batzuetan’ filmak. Ez dakit halako oihartzunik espero zenuen: elkarrizketak, zinemaldietan parte hartzea, aurkezpenak han eta hemen... Famatua izango zara honezkero!

Ez nuke esango ospea edo fama lortu dudanik, baina egia da elkarrizketen prozesura ohitu behar izan naizela. Ez nuen uste horrenbeste emango nituenik, lehen aldia izan da horrelako egoera batean nagoela. Eta konturatu naiz lan oso ezberdina dela. Ez nago ohituta, ez naiz publikoki asko erakusten naizen horietakoa, eta bat-batean zu zara pelikularen bozeramailea. Zer esan pentsatu behar duzu, diskurtso bat lotu... Orain filmaren beste parte edo lan hori egiten ikasten nabil.

Zine eskolak jaso dituzu. Bertan film bat zuzentzeko tresnak irakasten dizkizute. Baina, agian, beste parte hau ez dizu inork erakutsi...

Bai, bai, horra botatzen zaituzte eta listo, ea nola moldatzen zaren...

Bilbon jaio zinen, 1993. urtean. Zeintzuk dira zinemaren inguruan dituzun lehen oroitzapenak? Buruan duzu zein zen ikusi zenuen lehen filma?

Osabak pelikula asko jartzen zizkigun: Dumbo, Snow White (Edurnezuri), Peter Pan... Disneyko pelikula horiek dira oroitzen ditudan lehenak. Horiek eta osabak ahizpari eta niri jartzen zizkigun filmak: Stan & Ollie (Gizena eta argala), Charles Chaplin, Marx Anaiak...

Hogei urterekin, 2013an, Kataluniara joan zinen ikastera, ESCACera (Escola Superior de Cinema i Audiovisuals de Catalunya). Zein oroitzapen dituzu bertan ikasten pasa zenituen urteen inguruan?

Oso pribilegiatua sentitzen naiz ESCACen ikasi ahal izan dudalako. Zeure eskura baliabide asko jartzen dituen eskola da. Astebururo grabatzen genuen laburmetrai bat, bai nireak edo beste ikaskide eta kideenak. ESCACek ikasteko espazio bat eskaintzen dizu, baliabideak jartzen dizkizu ikasi ahal izateko eta, gainera, irakasleak oso onak dira.

ESCACek, gainera, zinemara eta zinemaren mundura hurbildu nahi duen jendea ezagutzeko aukera ematen dizu. Ehun pertsona inguru izango ginen, eta horrek aukera eman zidan jende ezberdinarekin konektatu eta talde ezberdinak egiteko. Adibidez, filma ESCACen egindako lagunekin egin dut, bertan ezagututako ikasleekin. Sare bat eskaini dit. Gaur egun sare hori mantentzen dut, eta espero dut etorkizunean ere mantendu ahal izatea.

2018an graduatu zinen ‘No me despertéis’ film laburrarekin. Gero beste hainbat film eta telesail ere zuzendu dituzu, beste zuzendari batzuekin elkarlanean. Noiz hartu zenuen film luze bat bakarka zuzentzeko erabakia?

No me despertéis laburmetraia eta La filla d’algú film kolektiboa ia aldi berean egin ziren. La filla d’algú 2018ko martxoan eta apirilean grabatu genuen; No me despertéis, maiatzean. Hau da, ia batera garatu genituen bi proiektuak. No me despertéis 2018ko udaran estreinatu zen, eta hor hasi nintzen pentsatzen film bat egin nahi nuela bakarka.

ESCACek Opera Prima izeneko programa du. Bertan ikasle ohiei euren lehen filma grabatzeko laguntza eskaintzen zaie. Beraz, film laburra estreinatu eta gero hori izan zen hurrengo urrats naturala. Jone, batzuetan 2023an grabatu genuen, udaran. Bitarte horretan, hilabete batzuk lehenago, Aixo no es Suecia telesaila zuzendu nuen Aina Clotet, Mar Coll eta Celia Giraldorekin batera, otsailetik maiatzera.

Lehenengo filma egin zenuen, eta gero etorri zen finantziazioa. Hori ez da ohikoa. Horrek askatasun handiagoa eman dizu filma egiteko orduan?

Lehendabizi filma finantzatzen saiatu ginen, baina ez ziguten behar adina diru-laguntzarik eman, ez genuen finantziazio nahikorik lortu. Hala ere filma grabatzera animatu ginen, unibertsitateko sarearekin, Bilboko zein Konpartsen sarearekin... Grabazio prozesuan geundenean diru-laguntzak eskatzen jarraitu genuen. Grabazioa amaitu eta pelikula muntatu genuenean lortu genuen behar genuen dirua, besteak beste jendeari merezi zuen dirua ordaindu ahal izateko. Diru horrek filma ondo bukatzea ere ahalbideratu zigun. Hau esanda, espero dut hurrengoetan dirua hasieratik izatea, hori baita prozesu logikoa.

Hitz egin dezagun Jone, batzuetan filmaren inguruan. Jone aitarekin (Josean Bengoetxea, Aitor) eta ahizpa txikiarekin (Elorri Arrizabalaga, Marta) bizi da. Joneren aitak Parkinsona du, eta horren ondorioz lana utzi behar du. Aste Nagusia hastear da, eta aitaren gaitzak Joneren bizitza astinduko du. Zaintza, zentzurik zabalenean, da filmaren ardatza. Gaztea zara, baina nabari da gaiak kezkatzen zaituela.

Agian urteetan Bartzelonan egoteagatik, etxetik urrun bizitzegatik, gaiari bueltak ematen hasi nintzen: gurasoak adinean aurrera doaz, nagusitzen... Filmaren bi gidoilariek –Nuria Dunjó eta Nuria Martín– gertuan gaixotasun egoerak ere bizi izan dituzte. Horregatik gaiaren inguruan hausnartzen hasi ginen, eta planteatzen ziren galdera ezberdinez hitz egiten: nola da zure gurasoak nagusitu eta zure bizitzako zutabea izateari uzten dioten momentua? Nola aldatzen dira rolak? Nola hasten gara ulertzen heriotza eta mina, jakinda bai heriotza eta bai mina bizitzaren parte ere badirela? Horren inguruan pentsatzen hasi ginen, modu oso naturalean hasi ginen filma sortzen, galdera horien inguruan bueltaka. Gero, noski, filma egin behar duzu eta beste kapa edo geruza batzuk sartu behar dituzu: Aste Nagusia, Jonek Olgarekin (Ainhoa Artetxe) bizi duen maitasun istorioa...

Baina, desira, oinarria, hortik hasi zen: bakoitzaren bizipenetatik, esperientziatik, sentimenduetatik galdera horiei erantzuteko gogoa zegoen. Ni filmako protagonista baina nagusiagoa naiz, eta hasia naiz gai horiek lantzen: gurasoen nagusitzea, rol aldaketa eta abar. Hori saiatu naiz islatzen.

Jonek euskara du etxeko hizkuntza. Konpartsako lagunekin ere hala mintzo da, euskaraz. Baina badira ere gazteleraz dauden pasarteak. Esaterako, aita medikura laguntzen duenean edo Jonek Aste Nagusian Madrilen bizi den neska batekin –Olga– duen maitasun istorioa.

Hori argi neukan, filmak elebiduna izan behar zuela. Adibidez Jonek Olgarekin ligatzen duenean. Filmaren puzzlea nola osatu hitz egiten hasi ginenean, hainbat froga egin genituen, eta erabaki genuen istorio honetan, adibidez, logikoena zela Jone Olgarekin gazteleraz mintzatzea.

Aktoreei naturaltasunez hitz egiteko esan nien, eurak komunikatzen diren moduan, egunerokotasunean hitz egiten duten moduan. Euskalkiekin, esaterako. Gidoia batuaz idatzi genuen, oraindik jakin gabe nor izango zen Joneren lana egingo zuen aktorea. Hori esanda, argi nuen Jone agertzen zenean, bere pertsonaia egingo zuen laguna aukeratzen genuenean, bere euskarara moldatuko ginela. Olaia Aguayo –Jone– Larrabetzukoa da, baina Durangokoa balitz, adibidez, bere euskarara eta bere euskalkira moldatuko ginateke.

Filmak badu kutsu autobiografikorik ala ez dute zerikusirik zure errealitateak eta filmean kontatzen denak?

Lehenengo pelikula egiten duzunean zure desio eta indar guztiak hor jartzen dituzu. Bilbon grabatu dut, nire auzoan, oso ezaguna zaidan testuinguru batean... Pertsonaiak harremanak izateko duten modua, maitatzeko duten era, sortzen den energia, tonua, intentsitatea, oso pertsonalak direla sentitzen dut. Baina gero, istorioarekiko, gertatzen diren gauzak edo pasarteak, –Jonek Olga ezagutzen du, Joneren aitak lana utzi behar du gaixotasun baten ondorioz eta abar–, ez zaizkit bizitza errealean gertatu.

Zentzu horretan, beraz, ez nuke esango filma autobiografikoa denik, ez duelako nire bizitza azaltzen. Baina, noski, oso filma pertsonala da. Zuzendari baten lana da istorio batean bere ikuspuntua jartzea. Kasu honetan nire ikuspuntua jartzean, nahi ala ez nahi, pelikula oso gauza pertsona bihurtzen da.

Filma Bilbon grabatu duzu, zure auzoan. Lagunen laguntza izan duzu, Bilboko Aste Nagusian grabatu duzu, Kaskagorri eta Kranba konpartsak oso presente daude... Nola baldintzatu du horrek filma egiterakoan?

Horrek guztiak baldintzatu du, noski, baina modu super positiboan. Eman didaten laguntza izugarria izan da. Lagunen espazioetan sartzen utzi didate, euren etxeetan. Horrek gauzak asko erraztu dizkigu, asko ezagutzen genuen espazio bat zelako. Etxean lan egitea bezala izan da.

Baina desio nuen horrelako zerbait egitea. Badago ikusten ez den kapa edo geruza bat: auzoaren sarea. Filmak ez du horretaz hitz egiten, baina auzoaren sarea hor dago, eta niretzat garrantzitsua zen beste kapa edo testuinguru batean hori presente egotea.

Hitz egin dezagun kulturaren prekarizazioaz. Zehatzago, zinemaz, hori baita hoberen ezagutzen duzun esparrua. Zinemaren mundua prekarioa da gaur egun Euskal Herrian?

Bai, kultura oso prekarioa da. Prekarioa da batez ere ez dagoelako segurtasun handirik. Proiektuak aurrera ateratzea oso zaila da. Zazpi urte egon naiz proiektu hau aurrera ateratzeko. Bai, oso ondo atera da, pelikula oso ondo doa, baina eduki duen aurrekontua oso txikia izan da. Mundu hau prekarioa da, eta niri ez zait gaizki iruditzen, adibidez nire kasuan, beste gauza batzuetan lan egin behar izatea. Irakaslea izan naiz,  zine eskolak eman ditut hiru urtez ESCACen. Script (ikus-entzunezko proiektuen jarraipena gainbegiratzeaz arduratzen den pertsona, istorioa kontatzen duen denbora-hariak ikuslearen begietara inolako jarraitutasun-jauzirik izan ez dezan) ere izan naiz, eta egun horretan ari naiz.

Zinemaren beste departamentu batzuetan lan egiten dut, eta gustatzen zait, eta niretzat positiboa da. Baina, hala ere, orokorrean sektore prekarioa da. Zinema zuzentzeaz bizi direnak, bakarrik zuzentzeaz, oso gutxi dira. Eta aktore izateaz, zer esanik ez, gutxiago. Filmean askatasun handia izan dugu. Ez dakit nolakoa izango zen prozesuaren hasieratik behar adina diru izan bagenu. Horrekin ez dut prekaritatea erromantizatu nahi, baina, aldi berean diozu: zergatik hasieran ez zuten gugan konfidatu eta orain bai, behin pelikula egin dugunean?

Nola konpondu liteke egoera? Demagun, kultura ministra, sailburu, arduradun edo dena-delakoa zarela 24 orduz. Zein neurri hartuko zenituzke?

Etxebizitzaren inguruko erabakiak hartuko nituzke, hori baita, nire ustez, gaur egungo krisi handienetakoa. Baina uste dut galdera ez zela hori, kulturaren inguruan hartuko nituzkeen neurrien inguruan galdetu didazu, ez? (Barre egiten du).

Bai, bai, kultura arduradun bazina hartuko zenituzkeen neurrien inguruan galdetu dizut... kar kar...

Ez dakit zer egin beharko zen, ez dakit zein den soluzioa. Baina zinemari dagokionez, hainbat gauza egin litezke. Guk proiektuka egiten dugu lan. Proiektu bat egiten duzu, eta amaitzen denean langabezia edo dena-delakoa aktibatu behar duzu, eta hurrengo proiektura itxaron berriz ere alta hartzeko. Emakumeen kasuan, adibidez, haurdun geratzen bazara, istripuren bat baduzu edo edozein konturengatik baja hartu behar baduzu, ez duzu behar adina segurtasunik. Proiektutik proiektura ez duzu inolako babesik.

Gai honetaz askotan hitz egin dut lagunekin. Badut lagun bat sektorean lan egiten duena; muntaiak egiten ditu eta ama da. Lagun horrek ezin izan zuen amatasun baimena hartu, une horretan ez zegoelako lanean.

Bestelako proposamen batzuk ere egingo nituzke. Esaterako gazteekin fidatzea. Uste dut bai neskekin eta bai gazteekin asko kostatzen dela fidatzea. Hau proiektuetan argi ikusten da, batez ere aurrekontuak eskatzerako orduan.

Etxebizitzaren gaia aipatu duzu. Emakume bezala, gazte bezala, zein kezka dituzu?

Esan bezala, etxebizitzaren gaiak kezkatzen nau, batez ere sortzen duen segurtasun faltagatik. Nik edo nire lagunek etxea erosi nahiko bagenu, ditugun lan ‘arraro’ hauek edukita... Gure egoera ezegonkorragoa da. Bartzelonan alokairua, egun bertan bizi naiz, izugarri garesti dago. Pentsatzen jarrita ez dakit nola islatuko nukeen gaia pelikula batean, baina asko kezkatzen nau.

Gure historiak ere kezkatzen nau, hemen daukagun historia eta horrekin nola sortzen den memoria. Asko pentsatzen dut horren inguruan. Eta laguntasunaren inguruan ere asko pentsatzen dut. Uste dut ez dela behar adina hitz egiten laguntasunaren inguruan. Buruan dudan gaietako bat da. Lagunen sarea oso garrantzitsua da. Fokua normalean familian edo bikotean jartzen da, eta niretzat oinarrizkoak diren lagunen sareak askotan ahaztu egiten dira, fokutik kanpo geratzen dira. Egunen batean gai hau pelikula batean islatzea gustatuko litzaidake. Orain ez dakit nola, baina bai, lagunen sarearen gaia landu nahiko nuke.

Bakarka zuzendu duzun lehen filmaren langa oso goian utzi duzu...

Hobeto hasieran langa goian jartzea eta gero horra heltzen saiatzea. Alderantziz balitz okerragoa litzateke... (Barre egiten du). Uste dut lehen filma oso leku zintzotik egin dugula, toki txiki eta lasai batetik. Ziur aski hasieran itxaropen handirik gabe. Proiektu intimo bat izan da, eta horrek funtzionatu izanak eta jendeak filmarekin konektatu izanak lasaitasuna ematen dit. Sentitzen dut hein handi batean intuiziotik egin dugula, oso toki intimo batetik. Horrek pozten nau, jendearekin lortu dugun lotura. Hurrengo filma toki beretik egiten saiatuko gara, intuiziotik eta intimitatetik abiatuta. Ondo ateratzen bada, ondo, eta ez bada ondo ateratzen ez da ezer pasatzen. Denetarako egon behar luke lekua, pelikula onetarako zein txarretarako.