Erdialdeko Amerika edo trantsizio berdearen bi aldeen adibidea
2025ean, ELAko ordezkaritza batek Guatemalan eta Hondurasen egindako bira batean parte hartu zuen, Erdialdeko Amerikako zati handi bat menderatzen duen erauzketa-ereduaren ondorioak gertutik ezagutzeko. Interesa ez zen soilik kasu zehatzak deskribatzea, eredu horri zer logika material, politiko eta sozialek eusten dioten ulertzea baizik, zer esplotazio eta indarkeria mota sortzen dituen, zer mekanismo instituzionalek babesten duten eta, batez ere, zer esan nahi duen horrek guretzat, Euskal Herrian eta Europan trantsizio berdeaz, berrindustrializazioaz eta autonomia estrategikoaz hitz egiten den une honetan.
Zer kontrako alderdi dute Europan hazkundea eta aurrerapen teknologikoa agintzen duten diskurtso horiek? Zer natura- eta giza-baliabidek eusten diote ustezko autonomia horri? Egiaztatu ahal izan genuenez, eredu horrek baliabideengatiko gatazka ez ezik, Hegoalde Globaleko herrialdeetako bizimoduaren baldintzengatiko gatazka ere sortzen du.
Cerro Blanco Meatze Proiektua
Horren adibide da Asuncion Mitako egoera (Guatemala); izan ere, Cerro Blanco izeneko meatze-proiektua enpresa-beharretara eta testuinguru politikora egokitzen joan da urteetan zehar. Lurpeko erauzketa gisa hasi zena aire zabaleko ustiapen bihurtu nahi izan zen, aldaketa ingurumen inpaktuaren azterketa zalantzagarri eta gaizki mugatutakoekin justifikatuz.
Arazo zentrala ez da soilik ingurumen arlokoa, egiturazkoa ere bada: gertuko komunitatea lurretik bizi da, eta segurtasun hidrikoa da bere ekonomiaren eta antolaketa sozialaren oinarria. Meatzaritza jarduera batek akuiferoa arriskuan jartzen duenean, ez da aldagai tekniko bat arriskuan jartzen ari, bizitza eta ugalketa sozialeko sistema osoa baizik. Proiektuari uko egin zion herri-kontsulta eta ondoren lizentzia atzera bota izana gertatu diren arren, enpresak lurraldean jarraitzen du, nazioarteko arbitraje-mekanismoak aktibatu ahal izateko baldintzak bilatzen, etekinak lortu ahal izateko, ekoiztera ere iritsi gabe.
Nikelaren erauzketa El Estorren
El Estorren, hori ere Guatemalan, nikela erauzteko proiektu batekin jarraitzen da, komunitate indigenen aldez aurreko kontsulta eskubidearen urraketa judizialki onartuta dagoen arren. Biztanleak proiektuari aurre egiteko egiten ari diren ahaleginen aurrean, erakundeen erantzuna, une desberdinetan, salbuespen-egoerak deklaratzea eta lurraldea militarizatzea izan da: erauzketa-kapitalaren hedapena eskubide sozial edo kolektiboekin gatazkan sartzen denean, Estatuak ez du bitartekari gisa jarduten, proiektu ekonomikoaren bermatzaile gisa baizik, eta indarrez inposatzen da, militarra zein poliziala izan.
Hori guztia ez dator bat paperean eskubide horiek aitortzen dituzten epaiak, nazioarteko ebazpenak eta tresna juridikoak egotearekin, eta, beraz, arazoa ez da araurik eza, Estatuak lurralde horietan duen botere hutsunea baizik. Horrela, sistematikoki interes korporatiboen aldeko aplikazio eza eta indarkeria politikoa normalizatzen dira negozioaren baldintza gisa.
Meatze-emakida Guapionolen
Horri dagokionez, Hondurasen, estraktibismoak ingurumena aldatzeaz gain, botere-hierarkiak eta tokiko ekonomiak ere aldatzen dituela egiaztatu ahal izan genuen. Ustelkeriak markatutako gobernuaren ondorioz Guapionolen parke natural baten mugak aldatu ziren, eta horri esker esker meatze-emakida bat baimendu zen, eta aldaketa hori legez lehengoratu bada ere, erauzketa-jarduerak aurrera jarraitzen du, segurtasun pribatu armatuak eta erakunde formalen paraleloan jarduten duten narkoen egitura politikoek babestuta. Inguru horretan, meatzaritzako estraktibismoa, esportaziorako Afrikako palmaren monolaborantza hedatzeko lur kontzentrazioko politikarekin batera gertatzen da, horrek tokiko elikadura sistemak eraldatzen ditu eta komunitateek lurralde horretan bizitzeko duten gaitasuna ahultzen du. Gainera, Guatemalan bezala, lurraldearen defendatzaileen kriminalizazioa higadura politiko eta sozialerako mekanismo gisa erabiltzen da, prebentziozko espetxealdiekin eta prozesu judizial luzeekin, erailketaraino.
Erauzketa-ereduaren ondorioak
Biran bildutako testigantzek azaldutako lan-baldintzek modu lotsagabean erakusten dute erauzketa-ereduaren aurpegi soziala. Erresistentziako emakume batek azaldu zuen, proiektuaren hasierako faseetan, enpresa herritarrei opariak banatzen saiatu zela (ur botilak, pasta paketeak, komuneko papera edo etxetresna elektriko txikiak garbiketa lanetan ari ziren emakumeei), ibilgailu blindatuen etengabeko trafikoak istripuak eragiten zituen eta eguneroko bizitza tenkatzen zuen bitartean. Tokiko kontratazioa oso txikia izan zen: kanpoko profilak eta azpikontratak lehenetsi ziren, komunitatearen mendekotasuna eta desplazamendua errepikatuz.
Meategiko langile ohi batek kontatu zuen azpikontrata baten bidez kontratatu zutela, kontraturik sinatu gabe eta zeregina ondo ezagutu gabe, hamabi orduko lanaldiekin, hamabost egunean behingo ordainketekin, babes ekipamendurik gabe eta arrisku handiko baldintzetan. Gaixotu eta hiru hilabetera kaleratu egin zuten, eta ezintasun partzial iraunkorrarekin geratu zen; urtebete geroago, enpresak mila quetzal —300 euro inguru— eskaini zizkion azalpenik gabeko dokumentu bat sinatzeko. Horrelako kasuek nahita egindako eredua erakusten dute: lan-harreman egonkorrak ez formalizatzea eta txandakatzeari eta prekarietateari eustea, betebeharrak saihesteko eta kostuak murrizteko modu gisa.
Hiru kasuek eredu bera dute: erauzketa-sistema edo estraktibismoa ez da soilik jarduera ekonomiko bat, bizitza metaketaren logikaren mende jartzean oinarritutako lurralde-gobernantzaren eredu bat baizik. Horrek lau ezaugarri errepikari dakartza. Lehenik, gobernuek eta aparatu juridikoek euren herritarren eskubideak bermatzeari uzten dioten Estatuaren harrapaketa, nazioz gaindiko enpresek etekinak aterako dituztela bermatzeko. Bigarrenik, militarizazioa eta indarkeriaren normalizazioa, lurraldeak kontrolatzeko eta erresistentziak desegiteko tresna gisa. Hirugarrenik, azpikontratazioa, informaltasuna eta babesik eza anomaliak izan beharrean, ereduaren zati bat diren lan-prekarizazio estrukturala. Eta laugarrena, inposatutako mendekotasuna: erkidegoak euren ekonomia autonomoak uztera eta kontrolatzen ez dituzten nazioarteko merkatuen mende egotera behartuta daude.
Erdialdeko Amerikatik Europara
Puntu horretara iritsita, galdera ezinbestekoa da: zer zerikusi du horrek guztiak gurekin? Guatemalan, Hondurasen eta Hegoalde Globaleko beste herrialde batzuetan erauzten diren mineralen zati handi bat (nikela, kobaltoa edo litioa, esaterako) funtsezkoak dira Europako trantsizio energetiko eta digitalerako. Baterietatik hasi eta eguzki plaketaraino edo sistema elektronikoetaraino, berrindustrializazio berdea deiturikoa hemen ekoizten ez ditugun baliabideen mende dago materialki, eta horien kostu ekologiko eta sozialak han kanporatzen dira. Horrela, trantsizio ekologikoak, gaur egun formulatzen den bezala, eraldaketa sentsazio faltsua sortzeko arriskua du: Iparraldean emisioak murriztea, Hegoaldean akuiferoak, basoak eta komunitateak suntsitzen diren bitartean.
Baina arazoa ez da ingurumen edo lan inpaktuetara mugatzen. Herrialde horien ekoizpen-egiturak, sustrai kolonialeko eredu primario-esportatzailearen oinordekoak, haien arkitektura politiko osoa baldintzatzen du. Lehengaien erauzketan oinarrituta eta migratzaileek igortzen dituzten bidalketen eta nazioarteko merkatuetan zehazten diren prezioak dituzten produktuen esportazioaren mende dauden ekonomiek nekez eutsi diezaiekete Estatu subiranoei.
Atzerriko inbertsioarekiko mendekotasuna ez da koiunturala, egiturazkoa baizik: euren burua aurrerakoi edo sozialdemokratatzat duten gobernuek ere, gaur egun Guatemalan eta Hondurasen daudenek, besteak beste, men egin behar izaten dute nazioz gaindiko kapitalaren eskakizunen aurrean, dibisak, inbertsioa edo egonkortasun politikoa ziurtatzeko. Estatuaren harrapaketa ez da beti indarrez inposatzen: asfixia ekonomikoaren, merkataritza askeko itunen eta nazioarteko arbitraje-mekanismoen bidez ere egiten da, maniobra-tartea murriztuz. Emaitza, formalki demokratikoak eta subiranoak, baina materialki menpekoak diren estatuak dira.
Bidezko trantsizio ekosozialerantz
Horregatik, trantsizio ekosozialari buruzko eztabaida ezin da aldaketa teknologikora murriztu. Kontua ez da bakarrik energia nola ekoitziko dugun, baita zenbat energia eta zenbat material kontsumituko ditugun, eta gizarte eta lurralde mailako zer harremanek eutsiko dioten erabilera horri. Bizitzaren defentsak, eskaera materiala murriztea, baliabideak ordezkatzea eta horiek zirkulatzea, eta hornidura kateak ingurumen, lan eta gizarte justiziako irizpide egiaztagarrien arabera baldintzatzea eskatzen du. Aurretiko kontsulta errealik gabe, titulartasun kolektibo bermaturik gabe eta lan eta ingurumen eskubide eraginkorrik gabe, ez litzateke finantzaketarik, erosketa publikorik edo erakundeen laguntzarik egon behar.
Erantzukizuna, beraz, ez da Hegoaldeko gehiegikeriak salatzera mugatzen, Iparraldetik ezartzen diren finantzatzeko eta kontratatzeko baldintzak berrikustera baizik. Industria eta trantsizio politikek baldintzazkotasun mekanismoak izan behar dituzte, balio kate osoan trazabilitatea, gardentasuna eta eskubideak betetzea ziurtatzeko. Bestela, Europako autonomia estrategikoa mendekotasun berrien gainean eraikiko da, erauzketa-eredu globalari eusten dion jabetzarik ezaren logika bera elikatuz.
Guatemalan eta Hondurasen ikusi zena ez da errealitate arrotz, urrun edo exotikoa. Gure parte-hartzea duen eredu ekonomikoaren ispilu materiala da. Hango meatzeak eta hemengo trantsizioa desberdintasunean oinarritutako metabolismo beraren parte dira.
Erronka ez da trantsizioa geldiaraztea, justiziatik birdefinitzea baizik: bizitzeko funtsezkoa denaren gainean autonomia eta subiranotasuna bermatzen duten lurralde-ekonomiak babestea, ondasun komunak eta lan duina bultzatzea, eta bizitza eta natura metaketaren mendeko aldagai bihurtzen dituen eskema haustea. Hegoaldeko komunitateak dagoeneko alternatibak eraikitzen ari dira. Kontua da ea geure buruari ispilu horretan begiratzeko eta horren arabera jokatzeko gai izango garen: ez bakarrik diskurtsoan, baita bizitza ekoizten, kontsumitzen eta antolatzen dugun moduan ere.